Zorgvlied 2008, 2e herziening (Burg. Damsstraat 15)

Mariëngaarde ligt in het noordoostelijke deel van de wijk Zorgvlied. Zorgvlied bevindt zich net buiten het ringbanenstelsel, ten westen van de Ringbaan-West en ten zuiden van de Bredaseweg.

De begrenzing van het plangebied is als volgt:

• in het noorden de woningen aan de zuidzijde van de Burg. Van Meursstraat;
• in het oosten de Burg. Damsstraat
• in het zuiden door de Burg. Rauppstraat:
• in het westen de Drossaard Bernagiestraat.

In Zorgvlied zijn vijf districten te onderscheiden, gebaseerd op de overeenkomsten tussen bebouwingstypologieën, bouwperioden, de kavelgrootte en omvang van de bebouwing. Deze districten zijn:

• de sociale huurwoningen;
• de Burgemeestersbuurt
• de Volkerenbuurt
• het Gotenpark;
• de Friezenbuurt.

Mariëngaarde ligt in de Burgemeestersbuurt.

De Burgemeestersbuurt is ontstaan in de periode 1900 tot 1940. (Onder andere) dit deel van Zorgvlied heeft een bijzondere stedenbouwkundige waarde (CHW internetversie april 2005, MIP 1995).

Een belangrijke gebeurtenis in de periode 1900-1940 is de komst van de woningwet in 1901. Door de woningwet ontstond in 1904 de bouwverordening. Tilburg groeide in die tijd zo sterk dat de stad een plan van uitbreiding moest maken. In Tilburg kwam onder leiding van ir. Ruckert in 1917 een uitbreidingsplan tot stand. In 1919 maakte J.Th.J. Cuypers in opdracht van het gemeentebestuur een ontwerp voor het plangebied Zorgvlied, voor ruwweg het gebied tussen de Bredaseweg, de Ringbaan West, Burgemeester van de Mortelplein en de Vierwindenlaan. De rest van Zorgvlied is van later datum.

Het ontwerp is gebaseerd op het tuinstadconcept, eind negentiende eeuw in Engeland ontwikkeld door Ebenezer Howard, waarin de voordelen van de stad én die van het platteland worden gecombineerd. Het doel voor de gehele wijk was een riante "zorgeloze" wijk te realiseren waar men tot rust kon komen.

Op de afbeelding is het schetsontwerp van Cuypers voor dit deel van Zorgvlied te zien: een ruime opzet, met veel groen en asymmetrische vormgeven pleinen.

Het plan werd maar deels uitgevoerd; de hoofdlijnen zijn overgenomen. In de wijk zijn kleine plantsoenen gemaakt. De twee achthoekige pleinen zijn nog duidelijk te herkennen. De woningbouw op de schets is nog terug te vinden in de wijk. De meeste woningen zijn twee bouwlagen hoog met een kap en hebben een voortuin. De bebouwing bij de pleinen is afwijkend en soms gestapeld. Dit benadrukt het monumentaal karakter. De woningen zijn gerealiseerd in de jaren ´30; veel woonhuizen en villa's voor de welgestelden zijn gebouwd onder hoogwaardige architectuur van tal van belangrijke architecten; onder meer W. M. Dudok, Jos. Schijvens, A.J. Kropholler en Jos. Bedaux.

Het gebouwencomplex Mariëngaarde, Burgemeester Damsstraat 15/15A, werd in 1935 naar plannen van architect A.J. Kropholler (1881-1973) opgetrokken als onderdeel van het aan de Ringbaan West gelegen parochiecomplex van de H. Margarita Alacoque en diende als verzorgingspension voor welgestelde ouderen. Het complex bevat een kapel. Sinds 2007 is de functie vervallen. In 2001 is het complex aangewezen als beschermd monument in de zin van de Monumentenwet 1988 (registernummer 521157). Het complex is gebouwd rondom een binnentuin. De bodem van het binnenterrein is vermoedelijk ongestoord, zodat daaraan een middelhoge tot archeologische verwachting kan worden toegekend.

Historische geografie

Historische objecten (lijnen en vlakken)

Het plangebied ligt deels op de westelijke uitloper van het relatief hooggelegen centrale plateau van Tilburg, ten westen van een voormalig open akkergebied, de Schijf. De kaart van Diederik Zijnen uit ca. 1760 laat zien dat het centrale en oostelijke deel van het plangebied destijds voornamelijk bestond uit een akkergebied dat werd doorsneden door een aantal wegen en paden, waaronder de verbindingsweg tussen De Berkdijk en het in oorsprong laatmiddeleeuwse gehucht de Reit.

Historisch en huidig landgebruik

tot het begin van de twintigste eeuw is het grondgebruik van het plangebied nog hoofdzakelijk agrarisch van aard.

De Berkdijk lag op de overgang van het akkergebied De Schijf naar het brongebied van De Blaak. Deze relatief laaggelegen, natte gronden in het zuiden van het plangebied werden doorsneden door een groot aantal sloten en waren in gebruik als weide. Evenwijdig aan de Berkdijk lag tevens een kleine waterloop die soms werd aangeduid met de algemeen voorkomende naam De Leije.

Vanaf de jaren twintig van de twintigste eeuw is de bebouwing in het plangebied langzamerhand steeds meer toegenomen. Als eerste werden de percelen langs de Bredaseweg bebouwd. Tussen 1930 en de jaren vijftig is het plangebied vrijwel geheel bebouwd geraakt met de stedelijke woonwijk Zorgvlied.